Thứ Ba, 19 tháng 7, 2016

Những giá trị cuộc sống khiến chúng ta phải suy ngẫm

Khi hiện hữu trong cuộc sống này, chúng ta tất yếu cần đến một số những giá trị khác biệt để sinh tồn, và qua sự sinh tồn, chúng ta dần dà sở hữu một phần nhất định các giá trị đó.

Tuy nhiên, khi nói tới những giá trị trong cuộc sống theo cách này, chúng ta không hàm ý chỉ tới tự thân giá trị hay ý nghĩa rốt ráo của cuộc sống. Đó là một vấn đề có tầm vóc bao quát và sâu xa hơn.

Đa số trong chúng ta thường chỉ chú ý đến những giá trị nổi bật mà ta có được như vật chất, vốn có thể dễ dãi đo lường bằng các đơn vị quy ước, hay tri thức, trong phạm vi được xác định bởi chuỗi hệ thống văn bằng, học vị... Dĩ nhiên, đời sống của ta không chỉ đơn thuần được phân thành riêng bởi các giá trị đó.

Chúng ta còn chiếm hữu - và quan trọng phải sở hữu - nhiều giá trị khác nữa, như sức khỏe, thời gian, chuyên môn, kinh nghiệm sống, quan hệ xã hội, tình thương... Mỗi một giá trị trong số đó đều góp phần nhất định trong việc sinh ra giá trị thông thường của chúng ta trong đời sống, có tính chất hỗ tương với các giá trị khác, cũng như có khả năng được rèn luyện và sản xuất như một giá trị chủ quyền.

Bởi vậy, trong khi chúng ta luôn có thể thấy rõ sự tương quan thống nhất của tất cả các giá trị này trong việc hiện ra giá trị chung của đời sống, thì đồng thời ta cũng có thể xem xét, phân tích từng giá trị đó như những giá trị độc lập, có những ý nghĩa và tính chất đặc thù khi so sánh với các giá trị khác.

Khi được phân tích như các giá trị đặc biệt, mỗi giá trị trong đời sống sẽ được nhận hiểu và phát triển theo một cách phù hợp hơn. Mặt khác, khi thấy được tính chất liên kết của nhiều giá trị khác nhau trong đời sống, chúng ta sẽ có được một nhận thức toàn vẹn hơn, không quá nhấn mạnh vào vài giá trị nào đó cũng như không bỏ dở thời cơ tạo ra những giá trị khác mà ta thực sự đang cần tới.

Dưới đây, chúng ta sẽ thử mày mò qua vài các giá trị như vừa đề cập trên.

Giá trị vật chất

Vật chất là giá trị nổi trội dễ nhìn thấy nhất trong cuộc sống. Vật chất luôn gắn liền và là yếu tố quan trọng cho sự sống còn của chúng ta. Từ thực phẩm ta sử dụng hằng ngày cho tới quần áo, vật dụng, xe cộ... mọi thứ ấy đều là những giá trị vật chất.

Giá trị vật chất đối với chúng ta trước hết là giá trị sử dụng. Ta cần tới thực phẩm để ăn, cần quần áo để mặc, cần công trình để có chỗ trú ẩn tránh nắng mưa... Khi nền tân tiến trái đất phát triển, đời sống chúng ta có thêm những nhu cầu tinh vi hơn, tinh tế hơn, như các nhu cầu thẩm mỹ, nghệ thuật, giải trí... thì nói thông thường những giá trị vật chất tương ứng cũng được sử dụng với mục đích phục vụ các nhu cầu này, như tranh vẽ, nhạc cụ, phim ảnh... Đương nhiên, bằng vào trí thông minh, con người nhận ra rằng sau khi thỏa mãn các nhu cầu của mình trong hiện tại, người ta còn có thể tích lũy vật chất để sử dụng cho cùng các nhu cầu ấy trong tương lai. Và do đó, ngoài giá trị sử dụng trực tiếp, các giá trị vật chất cũng khởi đầu được chuyển thành giá trị tích lũy.

Giá trị đạo đức không chỉ tác động đến từng cá nhân, mà còn có sức lan tỏa mạnh bạo tới công chúng bình thường quanh. Trong bất kỳ cộng đồng xã hội nào, một khi các giá trị đạo đức được nhiều người trân trọng và tuân theo, chắc chắn xã hội đó sẽ được chuyển biến theo hướng ngày càng tốt đẹp hơn.

Mặt khác, cùng với sự phát hành của nền văn minh nhân loại, các giá trị vật chất cũng phát triển ngày càng đa dạng, tinh vi hơn. Nếu như vào thuở ban đầu con người chỉ biết sử dụng các giá trị vật chất đơn giản nhất có được từ thiên nhiên như giải khát, nước uống... thì càng về sau nhân loại càng có tài năng sản xuất nhiều dạng vật chất khác hơn để đáp ứng các nhu cầu ngày càng sản xuất trong cuộc sống.

Và khi nhân loại bắt đầu biết sử dụng các giá trị vật chất vào việc tích lũy hoặc trao đổi với người khác, họ cũng mở màn nghĩ đến những phương thức thuận lợi hơn để phục vụ các nhu cầu này. Từ đó nảy sinh các chế độ tiền tệ có giá trị theo quy ước từ thô sơ cho đến tinh vi như ngày nay. Đồng thời với hệ thống tiền tệ, người ta cũng sử dụng các kim loại quý (quà, bạc...) như một kiểu tiền tệ khác biệt, có giá trị thông thường hầu như trên toàn quả đât.

Sự hình thành hệ thống tiền tệ là một sáng tạo của con người, nhờ đó mà sự thu thập và trao đổi các giá trị vật chất trở thành thuận tiện hơn rất nhiều. Khi một người kiếm được quá nhiều thực phẩm, thay vì lưu trữ chúng, họ có thể bán ra để đổi thành tiền. Sau đó, khi cần họ lại dùng tiền để mua lại thực phẩm.

Như vậy thuận lợi hơn rất nhiều. Mặt khác, khi muốn mua bán một vật dụng này để lấy một loại vật dụng khác, người ta cũng không quan trọng phải làm điều đó một cách trực tiếp. Họ chỉ cần bán đi loại vật dụng mình hiện có và dùng tiền để tìm mua loại vật dụng nào mình thích. Hơn thế nữa, việc quy đổi thành tiền những giá trị vật chất cũng giúp cho các giao dịch trao đổi trở thành dễ dàng hơn, bởi vì tất cả đều đã được xác định giá trị thông qua tiền tệ.

Tiền bạc do con người phát hành và gán những giá trị theo quy ước để giúp cho việc sử dụng mọi giá trị vật chất trở nên tiện lợi, dễ ợt hơn. Vì vậy, bản thân tiền bạc không phải là một giá trị có thể sử dụng trực tiếp. Chúng ta phải chuyển đổi tiền bạc thành giá trị vật chất mà mình đang cần mới có thể sử dụng được, chẳng hạn như dùng tiền để mua thực phẩm, áo quần, vật dụng... Mặc dầu vậy, tính chất vạn năng của tiền bạc đã mang lại cho nó những quyền lực ngày càng mạnh mẽ hơn trong các xã hội văn minh vật chất. Khi có nhiều tiền trong tay, hầu như người ta có thể có được bất cứ điều gì họ muốn, thậm chí còn có thể phụ thuộc quyền lực đó để mua chuộc, sai khiến người khác...

Và như một quy luật tất yếu, quyền lực luôn khêu gợi sự ham muốn. Những nhu cầu trực tiếp của chúng ta như cơm ăn, áo mặc... thường luôn có những giới hạn nhất định của nó. Khi bạn đã no nê, thức ăn được dọn thêm lên bàn sẽ không còn lôi cuốn, không còn gợi lên sự thèm muốn nơi bạn. Nhưng với tiền bạc thì khác, bạn có thể thu thập gần như không giới hạn, và bạn biết rằng giá trị thu thập đó sẽ có khả năng đáp ứng mọi nhu cầu của bạn vào bất kỳ lúc nào, cũng như sẽ mang lại cho bạn quyền lực chi phối người khác. Bởi vậy, tiền bạc rất tiện lợi gợi lên sự ham muốn mạnh khỏe nơi nhân loại. Khả năng sử dụng tiền bạc là không giới hạn, nên sự ham muốn đó cũng là không giới hạn. Cho dù bạn đã thu thập được bao nhiêu đi chăng nữa, bạn vẫn có thể dễ dãi bị thú vị bởi ý muốn có được nhiều hơn và nhiều hơn...

Nếu như phần lớn các giá trị vật chất có thể sử dụng trực tiếp thường là những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống chúng ta, thì những giá trị vật chất theo quy ước như tiền, tiến thưởng... lại không nhất thiết là những nhu cầu cần thiết. Trong chừng mực mực để phục vụ các nhu cầu cần thiết cho sự sống thì chúng là những giá trị quan trọng, như tiền lương hằng tháng của công nhân chẳng hạn. Nhưng khi vượt quá xa các nhu cầu đó, như những khoản tiền tham nhũng hàng triệu đô-la chẳng hạn, thì chúng không còn là nhu cầu cần thiết nữa, mà thực thụ biến thành đối tượng của lòng tham.

Những giá trị vật chất là tiền đề quan trọng cho sự sinh tồn cũng như mang đến những tiện nghi nâng cao cuộc sống chúng ta. Chúng ta chẳng thể sống còn nếu không có được những giá trị vật chất tối thiểu quan trọng cho sự sống, và sự đầy đủ về vật chất sẽ giúp ta có được một cuộc sống với mọi tiện nghi dễ chịu, cũng như giúp ta thực hiện được nhiều điều ta mong muốn. Bởi vậy, rất dễ thấy là quanh ta luôn có không ít người chạy theo vật chất, xem những giá trị vật chất tích lũy được như một mục đích đeo đuổi của đời mình.

Tuy nhiên, sự thật là mỗi chúng ta đều sinh ra trần trụi trong cuộc đời này và đến lúc chết đi cũng chẳng mang theo được gì. Mọi giá trị vật chất đều do chính ta tích lũy quanh mình trong một quãng thời điểm nào đó, nhằm dịch vụ những nhu cầu nào đó, nhưng sau cuối rồi ta sẽ chẳng thể nào ôm giữ chúng mãi mãi. Tính chất giả tạm của những giá trị vật chất là một thực tế, và sự giả tạm ấy cam kết không thể là giá trị rốt ráo của đời sống.

Những giá trị vật chất có thể là phương tiện hữu hiệu giúp ta có một đời sống tốt đẹp hoặc làm được những việc có ý nghĩa, nhưng tự thân chúng không thể là ý nghĩa rốt ráo của đời sống mà ta đang tìm kiếm. Vì vậy, không ai trong chúng ta phủ nhận những tác dụng tích cực của giá trị vật chất, nhưng việc sử dụng những giá trị vật chất mà ta có được theo cách như thế nào để thực thụ mang lại lợi lạc cho chính bản thân ta và người khác thì dường như vẫn luôn là một phần trong bài học làm người của mỗi chúng ta.

Giá trị tri thức

Cùng với thời điểm, mỗi chúng ta luôn tích lũy cho mình mình một lượng tri thức nhất định trong cuộc sống. Tri thức giúp ta nhận hiểu những sự việc xảy ra trong đời sống và nhờ đó có thể giải quyết sự việc theo cách mà ta cho là phù hợp nhất. Như vậy, tri thức góp phần vào việc quyết định phương thức ứng xử của ta, và phương thức ứng xử đúng mực, phù hợp sẽ giúp cho cuộc sống của ta được tốt đẹp hơn. Cho nên, tri thức là một trong những giá trị rất có lợi cho cuộc sống. Giá trị tri thức tuy không đo lường một cách cụ thể được như các giá trị vật chất nhưng lại rất dễ ợt nhận biết, vì nó được bộc lộ qua phương thức ứng xử của ta, và thể hiện đó luôn có thể được những người khác quanh ta nhận biết rõ rệt. Và trong một chừng mực nhất định, những tri thức được tiếp nhận qua chuỗi hệ thống đào tạo quy ước của xã hội thường được xác định bởi chuỗi hệ thống các văn bằng, học vị...

Chúng ta không ai có thể sở hữu tri thức ngay từ lúc mới hình thành. Việc thu thập các giá trị tri thức là cả một quá trình liên tục và lâu dài. Trong suốt quá trình sống, chúng ta không ngừng học hỏi, tiếp nhận tri thức từ người khác và từ sự quan sát, suy luận của chính mình về trái đất thông thường quanh. Tri thức đã có cũng thường xuyên được ta đối chiếu, so sánh với thực tiễn đời sống và qua đó ta sẽ có kỹ năng thay đổi, điều chỉnh, cập nhật tri thức theo với những gì được ta nhận thức là chính xác, thích hợp nhất. Vì thế, tri thức thường sản xuất gắn liền với kinh nghiệm sống chứ không chỉ đơn thuần là những lý thuyết được nhận biết qua sách vở.

Những tri thức phổ thông, được chúng ta tiếp nhận thông qua chuỗi hệ thống giáo dục quy ước trong xã hội, luôn có một cấu trúc phổ biến nhất cho tất cả quần chúng và thường được chọn lọc theo cách sao cho có thể trở thành nền tảng để tạo ra mọi nguồn tri thức khác. Điều này là một thực tế chung nhưng không phải tuyệt đối. Trong rất nhiều trường thích hợp, khi không có điều kiện tiếp nhận tri thức nền tảng thông qua hệ thống giáo dục quy ước, chẳng hạn như nhà trường, người ta vẫn có kĩ năng tự trang bị cho bản thân một lượng tri thức tương đương hoặc thậm chí là sâu rộng hơn từ nhiều nguồn khác. Bởi vậy, điều cần thiết chính là lượng tri thức mà chúng ta thực thụ có được chứ không phải là việc ta đã tiếp nhận lượng tri thức đó bằng cách nào.

Tài năng và phương cách tiếp nhận tri thức của mỗi cá nhân cũng không hoàn toàn giống nhau. Vài người có năng lực tiếp thu nhanh nhạy, nhận hiểu rất nhanh các tri thức mới và thuận tiện thu thập vào vốn tri thức của bản thân họ. Vài khác cần có nhiều cố gắng hơn, hoặc cần có người giảng giải, hướng dẫn, và cũng phải mất nhiều thời gian mới có thể tiếp nhận được tri thức mới. Tuy nhiên, điểm chung nhất cho tất cả quần chúng là, dù nhanh hay chậm rãi, dễ hay khó, nhưng bất cứ ai trong chúng ta cũng luôn sẵn có tài năng tiếp thu và thu thập thêm tri thức, phát triển ngày càng sâu rộng hơn những tri thức sẵn có của bản thân mình. Đây chính là điểm cốt lõi giúp cho mỗi chúng ta luôn có tài năng tự vươn lên hoàn thiện, luôn hướng đến những điều tốt đẹp hơn so với hiện tại.

Cách nhìn nhận của mỗi người về giá trị tri thức cũng khác nhau. Có những người luôn khát khao tri thức mới, luôn theo đuổi việc học hỏi dưới mọi chế độ. Một số người kì cục ưng ý với những gì đã biết, xem đó như một chuẩn mực chấp chiếm được, và cho nên không quan trọng phải mất thêm lao động cho việc tiếp tục học hỏi. Trong trường hợp đó, những người này thường bỏ qua đi nhiều cơ hội để vươn lên hoàn thành chính mình, chỉ vì họ không thấy hết được tầm quan trọng của giá trị tri thức trong đời sống.

Tri thức cũng là một trong những phương tiện quan trọng giúp ta có thể tiếp nhận được những kinh nghiệm quý giá từ nhiều thế hệ đi trước và Áp dụng vào cuộc sống của chính mình. Nhờ sự trao truyền tri thức qua nhiều thế hệ, chúng ta thừa hưởng được các ưu thế từ những người đi trước, đồng thời cũng có thể truyền lại những mày mò, thành tích của bản thân mình cho thế hệ mai sau. Tri thức trái đất nhờ đó mà trở thành một dòng chảy liên tiếp ngày càng lớn mạnh hơn.

Cho dù bản thân ta có nhận biết hay không thì những giá trị tri thức mà ta có được cũng luôn ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống của mỗi chúng ta. Tạo ra tri thức giúp ta có sự cảm nhận sâu rộng hơn về những gì xảy ra quanh ta, và điều đó không chỉ nâng cao chất lượng đời sống mà còn luôn có ý nghĩa nhất định trong quá trình tìm kiếm giá trị chân thực của cuộc đời.

Giá trị sức khỏe

Chung, sức khỏe là một giá trị rất ít khi được chúng ta ân cần đến, cho dù đó là một giá trị cực kỳ quan trọng và ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của ta. Sự thiếu quan tâm này có lý do rất đơn giản, vì hầu hết chúng ta luôn xem việc có sức khỏe tốt chỉ là điều dĩ nhiên và quá bình thường, nên chỉ khi nào ta “kém sức khỏe”, nghĩa là có bệnh, thì ta mới thấy cần quan tâm. Nhưng một sự ân cần theo cách đó là không hợp lý và cũng rất nhiều khi dễ trở thành quá muộn màng.

Ở các nước tạo ra, trong các biện pháp bảo vệ sức khỏe thì qui định về việc khám sức khỏe định kỳ luôn được tôn trọng. Người ta không đợi khi có bệnh mới đến với bác sĩ. Tùy theo hiện trạng sức khỏe của mỗi người, bác sĩ thường có sự chỉ định rõ về thời gian mà người ấy phải tới khám sức khỏe, bất kể là có bệnh hay không. Việc khám sức khỏe tổng quát định kỳ giúp ta phát hiện kịp thời khi nảy sinh các vấn đề về sức khỏe, thay vì phải đợi những vấn đề ấy biểu thị thành bệnh lý rồi mới nghĩ đến việc chữa trị.

Đa phần người dân dã nước ta thường hiếm khi nghĩ tới việc khám sức khỏe định kỳ, và đó chính là một biểu hiện rõ nét của sự thiếu nhiệt tình tới sức khỏe. Khi bạn sử dụng một chiếc xe gắn máy, nếu bạn không có sự bảo dưỡng định kỳ, không thay dầu nhờn hoặc thường xuyên kiểm tra các chi tiết trong xe thì chiếc xe đó sẽ chẳng thể hoạt động tốt và bền bỉ được. Cơ thể chúng ta không chỉ đơn giản là một cỗ máy, mà là một thực thể sống phức tạp hơn rất nhiều. Nếu chúng ta không có sự nhiệt tình rèn luyện, bảo vệ sức khỏe một cách hợp lý, ta chẳng thể duy trì được sức khỏe hiện có theo cách tốt nhất có thể được.

Sức khỏe của mỗi chúng ta là một giá trị khác lạ cực kì quý báu. Sức khỏe chi phối trực tiếp cuộc sống của ta. Ta không thể sống thoải mái, vui tươi với một thân thể ốm đau bệnh hoạn. Ta cũng chẳng thể vui sống khi sức khỏe không chuẩn y ta làm được những điều ta muốn. Khi có sức khỏe tốt, ta sẽ thấy trong người sảng khoái và dễ dàng có được sự lạc quan vui sống. Trái lại, khi sức khỏe suy sụp, ta luôn có xu hướng thụ động và nhìn cuộc sống với một màu sắc bi tráng, ảm đạm. Do đó, sức khỏe rõ ràng là một giá trị quan trọng đóng góp vào cuộc sống của mỗi chúng ta, cho dù ta có nhận biết được điều đó hay không.

Mỗi chúng ta đều sẵn có một sức khỏe tùy theo những điều kiện không giống nhau, trong đó có sự tùy thuộc vào hoàn cảnh sống và làm việc trong hiện nay, tùy thuộc vào không gian mà ta được nuôi dưỡng từ nhỏ, nhưng cần thiết hơn hết là tùy thuộc vào phương cách mà ta thường xuyên rèn luyện và bảo vệ sức khỏe hiện có của mình. Bởi vì, khác với tri thức là một giá trị được tích lũy qua thời điểm, sức khỏe của mỗi chúng ta lại là một kiểu “khoáng sản” có giới hạn và luôn có xu hướng suy giảm sau khi ta qua khỏi tuổi tráng niên. Sự suy giảm đó là tất yếu, không thể tránh khỏi, nhưng nếu ta biết lựa chọn một lối sống lành mạnh và sự rèn luyện thích hợp thì tiến trình suy giảm đó sẽ có thể diễn ra chậm rì rì hơn, cũng như giúp ta có được nhiều hơn những phút giây khỏe khoắn trong cuộc sống.

Duy trì một sức khỏe tốt bao giờ cũng là một trong những nhân tố quan trọng giúp ta có được cuộc sống sáng sủa yêu đời, giúp ta có thể sống có lợi hơn cho mình và người khác. Và chính nhờ vào những điều đó mà ta mới có thể dễ dàng hơn trong việc nhận ra được ý nghĩa thực thụ của cuộc đời.

Giá trị thời điểm

Chúng ta thường nghe những câu nói đại loại như “thời giờ là tiến thưởng bạc”, và hầu hết chúng ta đều công nhận rằng sự quý báu của thời điểm là vô giá, không thể đánh đổi bằng bất cứ giá trị vật chất nào. Dĩ nhiên, nếu không lựa chọn được cho bản thân mình một cách sống tốt, chúng ta sẽ rất dễ dãi rơi vào những hoàn cảnh mà khi nhìn lại bỗng thấy như thời điểm đã mất đi của mình là hoàn toàn vô giá trị! Đó là khi mà nhiều ngày, nhiều 04 tuần, nhiều năm... cứ dần qua đi nhưng ta không thấy được một sự thay đổi tích cực nào nơi bản thân mình, không tích lũy được thêm chút vốn liếng tri thức hay giá trị đạo đức nào, và cho nên mà ta có cảm giác như thời gian đã qua đi của mình chẳng mang lại được điều gì đáng giá cả.

Giá trị thời gian là giá trị được chia đều một cách bình đẳng cho tất cả chúng ta. Mỗi chúng ta đều có một quỹ thời điểm tương đồng, mỗi năm 12 04 tuần, mỗi bốn tuần 30 ngày và mỗi ngày 24 giờ... Việc sử dụng quỹ thời gian ấy theo cách như thế nào, nhắm tới mục đích gì cũng như sẽ thực thụ đạt được những gì đa số là do chính ta quyết định.

Trong thực tế, thời gian là một giá trị ẩn tàng sau mọi giá trị khác. Không có thời điểm, sẽ không có bất cứ giá trị nào được tạo ra hay phát huy công dụng. Mỗi một giá trị đều cần có thời gian để tự thân chúng có thể biến thành một giá trị. Cho nên, khi bạn dành thời điểm cho một mục đích nhất định thì điều đó cũng đồng nghĩa với việc bạn đang sử dụng vài những giá trị nào đó cho mục đích ấy. Tất nhiên, tính chất ẩn tàng của giá trị thời gian đôi lúc cũng khiến cho một vài người không nhận thức hoàn toản về nó.

Việc nhận thức đúng về thời điểm như một trong các giá trị của đời sống giúp ta tổ chức đời sống của chính mình một cách hiệu quả hơn. Khi xem xét tới giá trị thời điểm, ta mới có thể đánh giá đúng thật về những gì mình đạt được, và từ đó mới xác định được đúng hướng cho những cố gắng trong mai sau. Cũng chính nhờ vào sự cân nhắc giữa những phương cách dùng thời gian khác biệt sao cho hiệu quả nhất, chúng ta mới thường xuyên nâng cao được những giá trị khác trong đời sống.

Cho dù thời điểm là một giá trị phổ quát và được phân phối bình đẳng ở tất cả dân chúng, nhưng giá trị đóng góp thực sự của nó cho đời sống luôn không giống nhau ở mỗi cá nhân và điều đó hoàn toàn tùy thuộc vào nhận thức của chúng ta trong việc công nhận giá trị khác biệt này. Dòng chảy thời gian vẫn liên tiếp trôi qua không kì vọng và chính tự thân mỗi chúng ta luôn là người quyết định việc thời gian trôi qua đó có đích thực là vô giá hay chỉ là những ngày 04 tuần hoàn toàn vô nghĩa.

Giá trị chuyên môn

Mỗi chúng ta được nuôi sống nhờ vào một công việc nào đó. Để thực hiện tốt công việc, ta cần phải học hỏi, rèn luyện chuyên môn. Do đó, quá trình sống cũng giúp ta ngày càng nâng cao kỹ năng chuyên môn của mình, và điều đó trở thành một giá trị trong đời sống của ta. Kỹ năng chuyên môn cao có thể giúp ta đạt được vài giá trị tương ứng khác, nhờ đó mà ngày càng hoàn thành hơn nữa chất lượng cuộc sống.

Dù rằng những kiến thức chuyên môn cũng có thể xem là một phần trong giá trị tri thức, nhưng sự đặc biệt ở đây là, trong chuyên môn thì những kiến thức phải luôn đi kèm với kỹ năng thực hiện, hay nói khác đi là bạn phải ứng dụng được kiến thức đó để phục vụ những yêu cầu thực tiễn thì mới được xem là có kỹ năng chuyên môn.

Tài năng chuyên môn là một giá trị ta có được qua sự cố gắng học hỏi và rèn luyện. Giá trị đó đóng góp trực tiếp vào cuộc sống, mang lại lợi ích cho mình ta và công chúng quanh ta. Mặt khác, kĩ năng chuyên môn cũng giúp ta khẳng định phần đóng góp của bản thân mình cho đồng đội xã hội và qua đó giúp ta cảm thấy đời sống trở thành có ý nghĩa hơn.

Hoạt động chuyên môn còn là một khía cạnh cần thiết trong đời sống của mỗi chúng ta. Những công việc thuộc chuyên môn không chỉ đơn thuần là phương tiện mưu sinh, mà còn là niềm say mê của rất nhiều người trong chúng ta. Thông qua công việc, chúng ta luôn tự mình đề ra những mục tiêu xây dựng hay học hỏi nào đó để theo đuổi, và chính điều đó sẽ là động lực thúc đẩy ta trong công việc cũng như mang lại cho ta thú vui sống. Nói chính xác hơn, chỉ khi nào sản xuất được niềm say mê trong công việc thì ta mới có thể có một cuộc sống thực sự hạnh phúc. Đơn giản chỉ là vì công việc thường luôn chiếm đoạt một đa phần thời gian trong cuộc sống của mỗi chúng ta cũng như luôn chi phối trực tiếp tới nhiều nhân tố khác của cuộc sống.

Giá trị kinh nghiệm sống

Trải qua những năm tháng trong cuộc đời, ngoài việc phát triển tri thức, chúng ta cũng đồng thời thu thập được những kinh nghiệm về đời sống. Mỗi một hoàn cảnh đã trải qua hay mỗi một sự việc cụ thể đều mang tới cho ta những kinh nghiệm nhất định, giúp ta nhận hiểu thâm thúy hơn về cuộc đời, không chỉ qua những lý thuyết đã học được, mà còn là qua những quy luật vận hành trong thực tế.

Kinh nghiệm sống là những giá trị rất riêng của mỗi người, được tích lũy từ vốn sống, từ sự từng trải của bản thân người đó. Kinh nghiệm sống giúp ta khai thác và ứng dụng tốt hơn những giá trị khác trong đời sống. Kinh nghiệm sống cũng giúp ta điều chỉnh những sai lệch trong tri thức hoặc nhận thức và làm cho các giá trị khác trở thành đích thực có ích trong đời sống.

Giá trị kinh nghiệm sống có phạm trù rất rộng, bao quát từ những vấn đề nhỏ nhặt ta phải tiếp cận hằng ngày cho đến những vấn đề có tầm vóc lớn lao như nhân sinh quan, vũ trụ quan... Chính từ sự Áp dụng và chiêm nghiệm các lý thuyết đã biết vào đời sống thực tế, ta mới từ từ sinh ra và thu thập được những giá trị kinh nghiệm sống của riêng mình. Những giá trị này, đến lượt nó lại trở thành những đóng góp tích cực vào giá trị tầm thường cho cuộc sống của ta.

Thông qua kinh nghiệm sống, chúng ta ngày càng có kỹ năng hòa nhập và cảm thông nhiều hơn với công chúng khác, với cả cộng đồng quanh ta. Nhờ vào kinh nghiệm sống, ta cảm nhận được từng hoàn cảnh, tâm trạng của người khác bằng sự trải nghiệm đã qua của chính bản thân mình chứ không chỉ thông qua những biểu đạt bằng ngôn từ. Đây chính là nhân tố quan trọng giúp ta có kĩ năng thực sự rung động trước những hoàn cảnh ai oán hay mến mộ trước những tấm gương dũng mãnh... Và chính những thưởng thức đó lại làm giàu thêm cho kinh nghiệm sống của bản thân ta. Cuộc sống nhờ đó mà trở nên ngày càng phú quý, nhiều chủng loại thay vì là đơn điệu và buồn tẻ.

Nói tóm lại, kinh nghiệm sống có thể xem như một chất keo gắn kết giúp ta trở nên một nhân tố gắn bó với cộng đồng thay vì chỉ là một cá nhân lẻ loi, trơ trọi. Kinh nghiệm sống giúp ta mở rộng nhận thức về đời sống cũng như hòa nhập vào đó để thấu hiểu được những ý nghĩa sâu xa, ẩn tàng phía sau từng số phận con người, trong đó có chính bản thân ta. Vì vậy, giá trị kinh nghiệm sống là chẳng thể đo lường nhưng nó lại đích thực là một giá trị có công năng làm chuyển biến cuộc đời ta.

Giá trị quan hệ xã hội

Mỗi chúng ta đều có một phạm vi quan hệ với nhiều người khác. Phạm vi này có thể hạn hẹp ở một số người và ở một vài người khác có thể mở rộng hơn nhiều. Trong thực tế, phạm vi quan hệ xã hội cũng là một giá trị trong đời sống, vì nó thực thụ có đóng góp, làm đổi mới đời sống của ta theo hướng dễ dãi hơn hoặc khó khăn hơn. Với nhiều mối quan hệ rộng và tốt đẹp, ta có thể thực hiện công việc dễ ợt hơn. Ngược lại, với những ai có quá ít quan hệ xã hội hoặc phải đối diện với những mối quan hệ không tốt đẹp, cam kết công việc của họ sẽ thêm phần gian truân.

Vì vậy, việc tạo dựng các quan hệ tốt đẹp cũng như mở rộng quan hệ xã hội cũng là một phương cách tích cực có thể giúp ta tăng thêm giá trị cuộc sống. Hơn thế nữa, các mối quan hệ đồng cảm còn có giá trị san sớt tâm tình, giải tỏa những căng thẳng tâm lý và thúc đẩy sự tạo ra tinh thần, giúp ta có một thiên hướng lạc quan hơn trong cuộc sống.

Trong rất nhiều trường thích hợp, giá trị quan hệ xã hội cũng tác động trực tiếp tới đời sống của chúng ta không kém các giá trị như vật chất hay tri thức. song song, các quan hệ xã hội cũng có sự tác động gián tiếp thông qua việc giúp ta đạt được các giá trị khác một cách thuận tiện hơn. chả hạn, thông qua những quan hệ bạn bè, ta có thể tìm được một công việc làm ăn tốt hơn, dễ ợt hơn; hoặc thông qua những quan hệ tốt đẹp, ta có thể giải quyết một vấn đề bất ổn theo cách hối hả hơn, êm thắm hơn. Các mối quan hệ rộng cũng giúp ta có điều kiện thuận lợi hơn trong việc học hỏi phát triển tri thức, rèn luyện chuyên môn v.v...

Khi xác định các mối quan hệ như một giá trị trong đời sống, ta sẽ có một khuynh hướng đúng đắn hơn trong việc sinh ra và bảo vệ các mối quan hệ tốt đẹp, cũng như hạn chế và biến đổi các mối quan hệ nhiều mâu thuẫn, xung đột. Xu hướng này sẽ giúp cho cuộc sống ta thay đổi theo chiều hướng ngày càng tốt hơn.

Giá trị tình thương

Vài người có thể thấy hơi xa lạ khi nói về tình thương như một giá trị trong cuộc sống. Tuy nhiên, nếu xét đến những đóng góp đích thực của nó cho cuộc sống của mỗi chúng ta thì việc công nhận giá trị này cũng là điều tất yếu.

Cho dù mỗi người đều sẵn có khả năng mếm mộ, nhưng không phải tất cả chúng ta đều có cùng một kĩ năng yêu mến giống hệt, và điều đó cũng không phải tự nhiên có được. Đây là một giá trị thu thập qua thời gian, nhờ có sự rèn luyện, tu dưỡng cũng như ảnh hưởng từ không gian sống. Những ai phải sống trong một không gian không có sự khuyến khích, nuôi dưỡng lòng thương yêu thì rất dễ trở thành những loài người khô khan, ít tình cảm. Ngược lại, nếu được sống trong một môi trường ngập tràn sự yêu quý và vồ cập của người khác, bạn sẽ rất dễ phát triển kĩ năng yêu mến của chính mình.

Dĩ nhiên, tác động từ môi trường cũng chỉ là thứ yếu. Điều quan trọng hơn chính là nhận thức từ bản thân ta. Nếu thực thụ nhận biết được những giá trị đóng góp của tình thương cho cuộc sống chính mình, ta sẽ có sự nỗ lực tích cực để rèn luyện và phát triển lòng thương mến. Bằng cách lưu ý sao cho từng suy nghĩ, lời nói và hành vi của mình luôn hướng về sự lợi lạc cho người khác, biết thân mật san sẻ và cảm thông với người khác, ta sẽ dần dần sản xuất được một tài năng mếm mộ ngày càng rộng mở. Và điều này sẽ đóng góp vào cuộc sống của chính bản thân ta những giá trị rất vĩ đại.

Nhiều người không nhận ra những giá trị đóng góp của tình thương trong cuộc sống. Thậm chí, có người còn ảm đạm cho rằng, sống với lòng yêu quý rộng mở thì có chăng cũng chỉ là những giá trị thua thiệt. Thực ra hoàn toàn không phải thế. Nếu nhìn thoáng qua, ta sẽ thấy có vẻ như việc ứng xử đầy lòng thương yêu với người dị kì mang lại những thiệt thòi về vật chất cho bản thân ta. Nhưng đó chỉ là một cách nhìn hạn hẹp, không đúng mực. Môi trường xã hội của chúng ta bao giờ cũng là một môi trường tương tác, trong đó sự ứng xử của mỗi người cũng chính là tác nhân góp phần trong việc xuất hiện cung cách ứng xử của người khác. Nói một cách cụ thể, việc bạn quyết định ứng xử như thế nào với một người trước hết thường là chịu ảnh hưởng từ cung cách ứng xử của người đó đối với bạn. Và nếu bạn ứng xử với ai đó theo cách tốt đẹp, chính là bạn đang góp phần tạo ra một phản ứng tích cực từ người đó đối với bạn. Vì vậy, xét cho cùng thì tình thương chính là một chất xúc tác vô cùng hiệu quả để quần chúng ứng xử tốt đẹp với nhau hơn, và điều này cam đoan sẽ luôn mang lại những lợi ích đẩy đà cho cuộc sống, không chỉ cho mình ta mà còn cho cả những người quanh ta.

Trong thực tế, đã có không ít những trường thích hợp nhờ có sự chuyển hóa của tình thương mà các quan hệ căng thẳng hay xung đột dần trở nên tốt đẹp, mang lại lợi ích thiết thực cho cả đôi bên. Xét từ góc độ đó, nếu ta có thể sống với sự thương yêu và phát triển được một không gian thương mến quanh mình thì đó chính là một giá trị rất khổng lồ trong cuộc sống. Trong một mức độ mực nhất định, giá trị này sẽ góp phần làm thay đổi phẩm chất cuộc sống của chúng ta.

Giá trị đạo đức

Đạo đức là một khái niệm quen thuộc với hầu hết chúng ta, nhưng lại là một khái niệm có phần mơ hồ, không hoàn toàn rõ nét. Những tiêu chí, chuẩn mực về đạo đức thường không giống nhau ở những nền văn hóa khác nhau, những cộng đồng xã hội khác nhau. Hơn thế nữa, trong mỗi số đông xã hội thì nhận thức về đạo đức của mỗi cá nhân cũng không hoàn toàn giống nhau, bởi điều này thường tùy thuộc vào nền tảng gia đình, giáo dục, tín ngưỡng... mà mỗi cá nhân đã tiếp nhận từ thuở nhỏ.

Tất nhiên, dù có những đặc biệt về cụ thể nhưng nhìn chung thì khái niệm đạo đức luôn bao hàm những tiêu chí giúp cho mỗi chúng ta đều ứng xử tốt hơn trong số đông. Những tiêu chí đạo đức trong mỗi tập thể được thành viên trong số đông đó đồng tình và khuyến khích. Những hành vi, tư tưởng đi ngược với các chuẩn mực đạo đức luôn bị phản đối, khinh rẻ, cho dù chúng có thể là không vi phạm vào pháp luật.

Giá trị đạo đức của mỗi chúng ta được xác định qua kỹ năng vâng lệnh, chấp hành theo các tiêu chí, chuẩn mực đạo đức đã được xã hội công nhận. Tuy nhiên, việc sống theo với các chuẩn mực đạo đức không phải bao giờ cũng thuận tiện. Từ tài năng nhận hiểu một chuẩn mực đạo đức cho đến khả năng sống theo đúng với chuẩn mực đó là một khoảng cách. Lấy chả hạn như sự trung thực chẳng hạn. Mỗi chúng ta đều có thể nhận biết thế nào là trung thực cũng như có thể dễ dàng thừa nhận phẩm chất tốt đẹp này là quan trọng cho một xã hội tốt đẹp. Dĩ nhiên, trong từng hoàn cảnh ứng xử cụ thể, một cách sống trung thực có thỉnh thoảng lại là điều không thuận tiện chút nào. Thỉnh thoảng bạn có thể thiếu trung thực chỉ do thói quen lâu ngày chưa thể nhất thời từ bỏ. Trong một số trường phù hợp khác, bạn có thể thiếu trung thực do sự thúc đẩy bởi lòng ham muốn đạt được một điều gì đó. Và trong một vài trường phù hợp khác nữa, sự thiếu trung thực của bạn có thể là kết quả của việc nhân nhượng, nể nang hay thậm chí là sợ sệt người khác... Nếu bạn quả thật có sự nỗ lực hoàn thiện chính mình, rất có thể mỗi ngày bạn sẽ tiến gần hơn đến một nếp sống trung thực, nhưng việc ngay tức thời trở thành một nhân loại trung thực thường là điều rất khó khăn.

Đối với hầu hết các tiêu chí, chuẩn mực đạo đức khác cũng đều như vậy. Trước hết, bạn phải nhận thức được tính đúng đắn của một chuẩn mực đạo đức nào đó, và sau đó phải trải qua một quá trình rèn luyện bản thân để sống theo chuẩn mực đạo đức đó. Nếu không trải qua quá trình như vậy, bạn chẳng thể biến chuẩn mực đạo đức đó biến thành một giá trị đạo đức của chính bản thân mình.

Khi rèn luyện các phẩm chất tốt đẹp để biến thành một con người đạo đức, chúng ta không nhằm mục đích để được người khác ngợi khen, tôn trọng. Thế nhưng, đó hầu như là một kết quả đương nhiên khi bạn đích thực có thể sống theo với các chuẩn mực đạo đức mà xã hội thừa nhận. Vì vậy, giá trị đạo đức của mỗi cá nhân vừa là một giá trị do người khác thừa nhận, vừa là một giá trị biểu lộ từ tự thân cá nhân đó. Khi bạn tiếp xúc với một người giàu lòng nhân ái, bạn có thể thuận tiện cảm nhận được phẩm chất tốt đẹp này được biểu hiện rõ nét qua phong cách nói năng hay hành vi ứng xử, nhưng đồng thời bạn cũng có thể nhận biết được giá trị này biểu lộ qua sự yêu thích và kính trọng mà những người thông thường quanh dành cho người yêu.

Giá trị đạo đức không chỉ ảnh hưởng đến từng cá nhân, mà còn có sức lan tỏa khỏe khoắn tới đại chúng phổ biến quanh. Trong bất kỳ tập thể xã hội nào, một khi các giá trị đạo đức được nhiều người trân trọng và tuân theo, chắc chắn xã hội đó sẽ được chuyển biến theo hướng ngày càng tốt đẹp hơn. Và một xã hội tốt đẹp hơn sẽ tạo điều kiện để cho mọi người trong xã hội ấy có thể tiện lợi rèn luyện và sống theo các chuẩn mực đạo đức. Chính sự tương tác theo hướng này là một trong các động cơ tích cực thúc đẩy sự tạo ra xã hội. Ngược lại, dấu hiệu đầu tiên của một xã hội suy thoái thường chính là những biểu lộ suy thoái hay lệch lạc của các tiêu chí, chuẩn mực đạo đức.

Bởi vậy, việc tu dưỡng và rèn luyện các giá trị đạo đức là một trong những cố gắng tích cực để nâng cao giá trị đời sống cho bản thân cũng như cho số đông xã hội. Trong mối tương quan với các giá trị tích cực khác, giá trị đạo đức luôn có vai trò thúc đẩy và định hướng. Lấy chả hạn, một con người đạo đức chẳng thể chạy theo những cách kiếm tiền vô đạo đức, cũng không thể sản xuất những mối quan hệ xã hội không lành mạnh... Do đó, những giá trị mà một nửa đạt được trong cuộc sống phải luôn thích hợp với những tiêu chí, chuẩn mực đạo đức mà bản thân người tình cũng như tập thể xã hội đã công nhận và theo đuổi.

Giá trị cao thâm nhất

Tuy có thể tạm nêu ra các giá trị trong đời sống theo từng phạm trù như trên, nhưng thật ra còn có rất nhiều những giá trị khác mà không phải bao giờ chúng ta cũng có sự nhận biết và lưu tâm đúng mức. Mặc dù vậy, tất cả những giá trị khác biệt đều thực sự hiện hữu và cùng góp phần trong việc tạo thành một giá trị phổ biến cho cuộc sống. Nếu nhìn nhận theo cách này, ta sẽ thấy ngay một điều là không có bất cứ một giá trị nào mà tự thân nó có thể được xem là đáp ứng toàn vẹn các nhu cầu trong cuộc sống của chúng ta. chả hạn, cho dù ta luôn phải vất vả lo toan chuyện cơm áo, nhưng nếu sống một đời chỉ để hoàn toàn chạy theo các giá trị vật chất thì hẳn ta sẽ rất khó tìm thấy được chút ý nghĩa gì cao đẹp. Ngược lại, ta cũng chẳng thể suốt ngày ca ngợi đạo đức nhưng lại chẳng có bất kỳ nỗ lực đóng góp chi tiết nào về vật chất cho xã hội. Trong trường thích hợp đó, dù muốn hay không thì ta cũng đang trở thành một gánh nặng cho cộng đồng, bởi luôn có nhiều người khác phải vất vả làm ra các giá trị vật chất để phục vụ nhu cầu cơm áo cho chính bản thân ta. Và như vậy, ngay chính cuộc sống của ta đã không thể là một bài học đạo đức cho người khác...

Và bao trùm lên tất cả những giá trị đã được xét đến thì sự sống hay sinh mạng của mỗi chúng ta tự nó là một giá trị cao thâm nhất. Khi sự sống chấm dứt thì mọi giá trị khác đều biến thành vô nghĩa. Vì thế, một cuộc sống có ý nghĩa thì trước hết phải là một cuộc sống biết trân quý từng phút giây được sống. Khi biết trân quý sự sống của chính mình và mọi sinh vật quanh mình, ta mới có thể hiểu được thế nào là ý nghĩa của đời sống. Bởi vì, xét cho cùng thì mọi nỗ lực cố gắng của mỗi chúng ta, cho dù là những nỗ lực tinh thần hay thể xác, cũng đều là hướng tới mục đích làm cho mỗi giây phút đang sống của ta luôn được giảm nhẹ khổ đau, đạt đến sự an vui, hạnh phúc.

Nói cách khác, mọi nỗ lực trong đời sống đều hướng đến việc giúp ta hưởng thụ từng phút giây đang sống theo cách tốt đẹp nhất có thể được, và cho nên mà ta phải luôn cảm chiếm được mỗi một phút giây như thế đều cực kì quý giá.

Mục đích cao nhất

Khi xét đến mục đích cao nhất trong cuộc sống là làm thế nào để bớt khổ thêm vui, để có được một đời sống nhiều an vui, hạnh phúc, chúng ta sẽ mở màn nhận ra rằng sự đóng góp của mỗi giá trị khác nhau đều có những hạn nhạo báng nhất định trong phạm trù của nó, và tất cả đều quy về dưới sự chi phối, dẫn dắt của ý thức như bộ phận chỉ đạo tối cao.

Cách đây hơn 25 thế kỷ, đức Phật Thích-ca đã nhận biết rõ điều này và có lời dạy trong kinh Pháp cú như sau:

Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau,

Như xe, chân vật kéo.

Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo,

Nếu với ý thanh tịnh,

Nói lên hay hành động,

An lạc bước theo sau,

Như bóng, không rời hình.

Kinh Pháp cú

(Kệ số 1 và 2 - HT Thích Minh Châu dịch)

Chỉ trong hai bài kệ ngắn nhưng đức Phật đã đưa ra một nhận thức khái quát và có tính nguyên lý trong cuộc sống mà không ai có thể khiến cho thay đổi khác đi được. Theo đó, “khổ não” hay “an lạc” trong cuộc sống của mỗi chúng ta không được quyết định hoàn toàn bởi việc ta có nhiều hay ít tiền bạc, hoặc có học vị bằng cấp cao hay thấp v.v... mà là được quyết định bởi việc ý thức đã dẫn dắt ta “nói lên hay hành động” theo cách như thế nào.

Các giá trị vật chất, tri thức v.v... khi được phát hành và thu thập không nhất định là sẽ mang lại cho ta cuộc sống an vui hạnh phúc hay buồn đau khổ não, mà điều đó tùy thuộc vào việc ta phát hành các giá trị đó theo cách như thế nào, nghĩa là “với ý ô nhiễm” hay “với ý thanh tịnh”.

Nếu với tâm ý thanh tịnh, hiền thiện, thì mọi giá trị được sản xuất đều sẽ góp phần giúp cho cuộc sống của ta trở nên an vui hạnh phúc hơn. Trái lại, với tâm ý ô nhiễm, xấu ác hiểm, thì những giá trị được tạo ra sẽ không thể nào giúp ta có được sự an vui hạnh phúc, bởi ngay từ sâu thẳm trong tâm hồn ta lúc đó đã có sự ngự trị của những hạt giống buồn đau khổ não.

Nói tóm lại, mỗi một giá trị mà ta sản xuất và thu thập trong cuộc sống đều có sự góp phần nhất định trong việc chia thành giá trị thông thường của đời sống, nhưng tất cả các giá trị ấy đều hướng đến một mục đích cao nhất là thiết kế một đời sống an vui, hạnh phúc. Và để đạt được mục đích này thì việc quan tâm tu dưỡng, rèn luyện một ý thức hiền thiện lại là nhân tố vào vai trò quyết định nhất.

(Trích trong "Cho Là Nhận" - Nhà Xuất Bản Văn Hóa Thông Tin)

Trí Thức Trẻ/ Cafebiz


Tham khảo thêm: New Hội An City

0 nhận xét:

Đăng nhận xét

Lưu ý: Chỉ thành viên của blog này mới được đăng nhận xét.

Nhận theo dõi qua Email